Tinh dầu quế thơm nồng, chất lượng của người Văn Yên

Yên Bái hiện là vùng sản xuất tinh dầu quế lớn nhất cả nước với sản lượng khoảng 150-200 tấn mỗi năm. Vùng tinh dầu quế của tỉnh phần lớn tập trung tại huyện Văn Yên với 8 nhà máy. Mỗi năm, một nhà máy cho công suất khoảng 60-100 tấn. Ngoài ra, trên địa bàn còn có hàng trăm cơ sở chưng cất tinh dầu quế bằng phương pháp thủ công với năng suất trung bình mỗi năm khoảng 300-800 kg tinh dầu.

Tinh dầu quế Văn Yên được thu hoạch chủ yếu vào 2 mùa trong năm, là vụ hè (từ tháng 4 đến tháng 7) và vụ đông (từ tháng 9 đến tháng 11). Chất lượng tinh dầu ở mỗi vụ thường khác nhau. Vụ hè, tinh dầu thu được với số lượng nhiều và có mùi gần với mùi quế nhưng dễ bị bay, trong khi đó, vào vụ đông, sản lượng tinh dầu thu được ít hơn nhưng đặc, mùi và màu cũng đậm hơn.

Thu hoạch vỏ quế tại Văn Yên. Ảnh: Bizmedia.

Nếu trước đây, người dân Văn Yên thu hoạch quế chủ yếu là lấy vỏ thì sau này, nhờ công nghệ chế biến tinh dầu phát triển mà toàn bộ nguồn nguyên liệu từng bị loại bỏ gồm cành, ngọn, lá quế đều được tận dụng. Điều này không chỉ mang lại thu nhập cao hơn cho bà con mà còn giúp hạn chế tình trạng sâu bệnh phát triển từ đống rác quế và nguy cơ gây hại cho vườn quế khác.

Tại các nhà máy, để tạo ra tinh dầu quế, cành, lá, ngọn quế được thu mua ngay sau khi bà con chặt hạ, tỉa thưa cây. Nguyên liệu sau khi băm nhỏ sẽ được đưa vào hệ thống nồi hơi, sau đó, được điều khiển hoàn toàn bằng máy, kiểm soát vận hành theo đúng quy trình để tạo ra các mẻ tinh dầu đảm bảo chất lượng. Toàn bộ nguyên liệu sau chiết xuất được sử dụng làm nhiên liệu đốt cho nhà máy, hạn chế việc đổ thải ra môi trường, lại tiết kiệm chi phí chất đốt.

polyad

Lá quế được bán cho các cơ sở chế biến tinh dầu. Ảnh: Bizmedia.

Với 2,7-3,2% tỷ trọng hàm lượng tinh dầu, chất lượng quế Văn Yên được đánh giá cao hơn so với các loại quế trồng ở những vùng khác. Cây quế Văn Yên giàu tinh chất cũng trở thành sản phẩm mà hầu hết các cơ sở chế biến lớn, quy mô tìm đến.

Nhờ tác dụng như chữa bệnh như ho, cảm cúm, các bệnh liên quan đến tiêu hóa; lại có thể dùng như một loại sản phẩm dưỡng da, tinh dầu quế Văn Yên có chỗ đứng ngày càng vững chắc trên thị trường. Hiện nay, tinh dầu quế Văn Yên còn được được tiêu thụ rộng rãi tại Trung Quốc, Mỹ, Pháp, Bỉ… với số lượng hàng nghìn tấn mỗi năm.

Phong Vân

Tìm hiểu giống quế đặc sản tại Văn Yên

Vùng trồng quế của huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái vốn được hình thành từ lâu đời, gắn liền với cuộc sống của đồng bào người Dao. Do vậy, kinh nghiệm trồng quế từ kỹ thuật chọn giống, cách trồng, phương pháp chăm sóc, thu hoạch cho tới bảo quản cũng mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Dao.

Với lợi thế về vị trí địa lý và khí hậu, Văn Yên trở thành khu vực lý tưởng để cây quế sinh trưởng và phát triển. Ở Văn Yên, quế được gieo trồng vào khoảng tháng giêng, tháng hai Âm lịch, lúc thời tiết ấm áp, đất trồng ẩm, phù hợp với sự phát triển của cây con.

Quế được bà con trồng gối nhau trong rừng, theo phương pháp xen canh. Do vậy, cứ lứa cây này cho thu hoạch thì lứa cây kia bắt đầu lớn và rừng quế luôn xanh quanh năm. Sau quãng thời gian sinh trưởng 5-7 năm, quế bắt đầu cho thu hoạch mỗi năm 2 vụ, đó là thời điểm kéo dài từ tháng 3 sang tháng 4 và từ tháng 8 đến tháng 9. Theo kinh nghiệm của đồng bào, đây là 2 thời kỳ mà quế róc vỏ nên thuận tiện cho việc khai thác, vận chuyển và bảo quản.

Văn Yên được mệnh danh là xứ sở của quế. Ảnh: dulichtaybac.

Để có thể thu được lớp vỏ quế chất lượng, bà con dùng dao sắc khoanh vòng trên thân quế, sau đó dùng một thanh tre mỏng tách nhẹ phần vỏ quế ra khỏi thân, giúp hai đầu và mép của thanh quế không bị dập nát.

Để bảo quản, những thanh quế tươi sẽ được phơi khô tự nhiên dưới bóng râm hoặc nắng nhẹ. Nền phơi luôn được đảm bảo sạch, tránh bụi cát bám vào quế. Ban đêm, quế tiếp tục được phơi sương để phần vỏ được mềm, dễ uốn. Sau khi khô, quế được bó lại và bọc ngoài bằng một lớp lá chuối khô hoặc cho vào gùi rồi để nơi thoáng mát. Toàn bộ quy trình khai thác tới công đoạn bảo quản quế đều được tiến hành bằng các biện pháp thủ công.

Quế Văn Yên được trồng không chỉ để lấy vỏ mà gỗ quế còn được sử dụng để làm nhà, nguyên liệu giấy, tăm, xẻ ván ghép sàn xuất khẩu. Còn các bộ phận khác của cây quế như cành, lá, ngọn, vỏ quế vụn… được bán làm thuốc và sản xuất tinh dầu. Được ghi nhận là có từ 2,7 đến 3,2% tỷ trọng hàm lượng tinh dầu, chất lượng quế Văn Yên được đánh giá là có sự khác biệt so với các loại quế trồng ở những vùng khác.

Hiện nay, vỏ quế Văn Yên đang được các cơ sở chế biến thu mua với giá 22.000-25.000 đồng một kg; các sản phẩm quế vụn cũng bán được 13.000-15.000 đồng một kg. Phần cành, lá quế được bán cho các cơ sở chế biến tinh dầu với giá từ 1.500-2.500 đồng một kg. Phần thân quế sau khi bóc vỏ có đường kính từ 15 cm trở lên được bà con nhập cho các cơ sở chế biến gỗ với giá thị trường 1,5-1,8 triệu đồng một m3. Điều đó cho thấy cây quế mang lại nguồn thu nhập lớn cho người dân Văn Yên.

Từ cách đây nhiều năm, sản phẩm quế Văn Yên đã được Cục Sở hữu trí tuệ đã Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý. Điều đó càng giúp quế Văn Yên khẳng định được thương hiệu va chất lượng trên thị trường.

Phong Vân

Quế Văn Yên

Ở xã Đại Sơn, ông Hoàng Văn An là một trong những đại biểu người dân tộc thiểu số tiêu biểu có công trong kháng chiến được gặp Bác Hồ ở Phủ Chủ tịch năm 1962. Năm 1970 khi xã phát động trồng “Đồi quế nhớ ơn Bác Hồ” ông cũng trồng được 8 cây trong vườn nhà và đến năm 2000 ông đã bóc bán được 70 triệu đồng để mua công trái xây dựng Tổ quốc.

Người dân xã Viễn Sơn thường nói đến ông Bàn Văn Quan như người sinh ra cây quế bởi ông là người đầu tiên trong xã đem quế về trồng trong vườn nhà. 75 tuổi – cái tuổi “xưa nay hiếm” nhưng ông Quan vẫn lên rừng quế mỗi ngày. Cây quế đã gắn bó với ông gần cả đời người.

Cây quế đã được phát triển ở 27 xã, thị trấn của huyện Văn Yên – Yên Bái với 14.800ha. 

Năm lên 9 tuổi, ông đã mang cây quế từ bản Đá Trắng về trồng chỉ vì ông thấy người dân bản Đá Trắng trồng quế bán được nhiều tiền, gia đình họ không nghèo đói. Từ trong vườn nhà, quế của ông vượt lên đồi, quế phủ xanh những mảnh nương bạc mầu. Quế giúp gia đình ông, họ hàng ông rồi cả người dân trong xã ông được no ấm. Và một tập quán mới của người Dao đã hình thành, cứ đến mùa xuân cả bản lại cùng nhau tạo ra những nương quế mới.

Quả thực, cây quế ở Văn Yên đã đóng góp đáng kể giúp người dân vượt qua đói nghèo với rất nhiều hộ gia đình có thu nhập từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng/năm. Đặc biệt hơn cây quế đã trở thành món quà quý của cha mẹ dành dụm cho con khi dựng vợ, gả chồng. Quế được xem như của hồi môn, như là vốn liếng của cha mẹ giúp con tạo lập cuộc sống gia đình. Cây quế giúp người dân có nhà xây, giúp con em họ được học hành.

Hiện nay cây quế không chỉ có ở Viễn Sơn, Đại Sơn mà quế đã được phát triển ở 27 xã, thị trấn của huyện Văn Yên với 14.800ha. Cùng với một số loại cây kinh tế khác, quế đã và đang khẳng định vị trí của mình trong đời sống xã hội của người dân nơi đây. Đó niềm tự hào của người Dao Văn Yên.

Huyện Văn Yên đã khảo sát được 90 cây quế đủ tiêu chuẩn giữ lại làm giống ở 3 xã Đại Sơn, Viễn Sơn, Xuân Tầm.

Huyện còn chủ trương đưa 12,5ha quế cây có đường kính 30cm trở lên và có chiều cao 15m trở lên tại 4 xã Đại Sơn, Viễn Sơn, Mỏ Vàng, Nà Hẩu, để bảo tồn nguồn giống và làm tiền đề phục vụ du lịch.

Đến nay cả 27 xã, thị trấn trong huyện đã có trên 15.000ha quế. Quế trở thành cây cho thu nhập cao, tăng độ che phủ rừng, nhiều hộ đã làm giàu từ cây quế. Ngoài thu hoạch quế vỏ, thân quế đã bóc vỏ có “vanh” từ 35cm trở lên dùng chế biến gỗ nhân tạo, còn loại nhỏ bán làm cây chống dùng trong xây dựng.

Không chỉ đem lại nguồn lợi kinh tế cho mỗi gia đình mà cây quế không thể thiếu trong đời sống văn hoá của cộng đồng người Dao Văn Yên (Yên Bái).

Là cây công nghiệp chủ lực nhưng vụ quế này người dân không mặn mà với việc thu hoạch. Nguyên nhân do giá quế thấp, trong khi công làm sạch thực bì, công làm cỏ, công bóc vỏ tăng cao, một số cây trồng trên đất dốc khác đang có giá trị trước mắt, nên cây quế bị “xuống hạng” ít nhà chú ý.

Để mở rộng diện tích trồng quế và bảo đảm nguồn giống tốt, huyện Văn Yên đang xây dựng thương hiệu quế Văn Yên, quy hoạch lại vùng trồng quế tập trung vào các xã vùng cao; thống nhất quản lý các hợp tác xã, doanh nghiệp sản xuất kinh doanh quế trên địa bàn.

Trước mắt, các xã đã kiên trì thuyết phục đồng bào không phá quế trồng sắn (giá bán củ sắn tươi 120.000 đồng/tạ), ưu tiên phát triển giao thông nông thôn vùng cao để đồng bào thuận lợi trong vận chuyển sản phẩm quế đi tiêu thụ.

Theo yenbai.gov.vn

Tiềm năng vùng quế Văn Yên

Đồng chí Tạ Văn Long – Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh cùng lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, lãnh đạo huyện Văn Yên tham quan gian trưng bày sản phẩm quế tại Lễ hội Quế huyện Văn Yên lần thứ I.

Mỗi người con quê hương Văn Yên khi xa quê, luôn mang trong mình niềm tự hào là đứa con của vùng đất quế – nơi tạo ra một đặc sản rất đặc trưng mà hiếm nơi nào có được. Du khách đến thăm đất quế Văn Yên, ai cũng cùng chung cảm giác ngất ngây, đắm mình trong hương quế cay nồng, ngào ngạt.

Từ xưa, quế đã là một trong 4 vị thuốc quý được gọi là “tứ bảo đông y” gồm: sâm, nhung, quế, phụ. Ngày nay, quế, bột quế càng được sử dụng nhiều hơn và không chỉ trong dược liệu mà còn là nguyên liệu mỹ phẩm, gia vị không thể thiếu của nhiều món ăn. Cây quế không chỉ giúp người dân Văn Yên xóa đói, giảm nghèo, làm giàu, là “biểu tượng” kinh tế, văn hóa của cộng đồng người Dao, mà còn góp phần phủ xanh đất trống, đồi núi trọc và bảo vệ môi trường.

Nằm ở phía Bắc tỉnh Yên Bái, huyện Văn Yên có diện tích tự nhiên trên 139 nghìn ha; trong đó, đất lâm nghiệp chiếm 75%. Do có địa hình đồi núi cao, nằm trong vùng khí hậu phù hợp với sự sinh trưởng của cây quế, nên vùng quế Văn Yên được hình thành từ lâu đời và gắn liền với cuộc sống của người Dao. Người Dao ở Văn Yên cần cù, chịu khó, gắn bó với cây quế, nghề quế, nên những kinh nghiệm trồng quế đặc trưng như: chọn giống, trồng cây, chăm sóc, thu hoạch, bảo quản cũng mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Dao.

Nghị quyết đại hội Đảng bộ huyện Văn Yên trong nhiều nhiệm kỳ luôn xác định cây quế là cây chủ lực trong phát triển kinh tế. Theo đó, huyện đã chỉ đạo các ngành chức năng, các xã có biện pháp duy trì diện tích, sản lượng quế; khai thác phù hợp; bảo tồn nguồn gen quý của giống quế bản địa; tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, hợp tác xã, các cơ sở thu mua quế vỏ, chế biến tinh dầu quế hoạt động. Hàng năm, huyện trồng mới từ 1.500 đến 1.600 ha quế. Nhờ đó, cây quế đã có mặt ở cả 27 xã, thị trấn với diện tích trên 40.000 ha và trở thành vùng chuyên canh quế hàng hóa lớn nhất cả nước.

Các đồng chí lãnh đạo huyện Văn Yên đến thăm vùng bảo tồn giống quế địa phương. (Ảnh: Thanh Miền)

Cây quế ở Văn Yên đã mang lại thu nhập rất lớn cho người trồng quế, bởi vỏ, gỗ, lá, gốc rễ đều có giá trị sử dụng trong một số ngành sản xuất và đời sống nên đều có thể trở thành hàng hóa. Với giá trị như vậy, cây quế ngày càng khẳng định vị thế kinh tế chủ lực.

Mỗi năm, huyện xuất ra thị trường khoảng 9.000 tấn vỏ quế khô; cành, lá quế đạt khoảng 55.000 tấn; tinh dầu quế khoảng 290 tấn; gỗ quế đạt 62.000 m3. Nhiều hộ có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ cây quế và hàng nghìn hộ đã xóa đói, giảm nghèo, có cuộc sống ổn định hay trở nên giàu có nhờ cây quế.

Nguồn thu từ cây quế mang lại cho người dân Văn Yên mỗi năm khoảng trên 540 tỷ đồng, góp phần quan trọng vào thúc đẩy kinh tế, xã hội, thực hiện thắng lợi chương trình xây dựng nông thôn mới.

Những năm qua, huyện đã có nhiều giải pháp để phát triển vùng nguyên liệu quế ổn định, bền vững. Đi đôi với việc vận động nhân dân trồng quế theo vùng tập trung với các giống quế chất lượng cao, mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, huyện đặc biệt chú trọng xây dựng chiến lược phát triển thương hiệu quế bằng việc xác lập quyền chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm quế tập trung vào các xã vùng cao nhằm bảo tồn nguồn gen có quý.

Thực hiện đề án bảo tồn nguồn giống quế lá nhỏ, ngọn đỏ bản địa, huyện đã lựa chọn được 90 cây quế khỏe mạnh, sạch bệnh, đường kính thân trên 30 cm, chiều cao 15m trở lên ở các xã: Đại Sơn, Viễn Sơn, Xuân Tầm để bảo tồn nguồn gen.

Ngoài ra, huyện còn bảo tồn 14 ha quế ở các xã: Mỏ Vàng, Đại Sơn, Viễn Sơn, Nà Hẩu để làm nguồn giống cung ứng cho kế hoạch trồng quế hàng năm và làm tiền đề phục vụ du lịch. Tháng 1 năm 2010, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã có quyết định chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm quế Văn Yên. Như vậy, Văn Yên sở hữu vùng quế lớn thứ nhất nước với giống quế được coi là tốt nhất và là sản phẩm thứ 16 trên toàn quốc được Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm.

Cùng với đó, huyện đã xây dựng các chính sách hỗ trợ khoa học, kỹ thuật; hỗ trợ rừng trồng sản xuất; tổ chức tập huấn cho người dân cách trồng, chăm sóc, khai thác, bảo vệ quế đúng quy trình kỹ thuật; thành lập hiệp hội chế biến quế. Đồng thời, tạo điều kiện, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư xây dựng các cơ sở chế biến, thu mua, tiêu thụ sản phẩm từ vỏ, gỗ và cành, lá quế.

Nhờ đó, đến nay huyện có 12 nhà máy sản xuất, chế biến tinh dầu quế; 16 doanh nghiệp, hợp tác xã gia công sơ chế, kinh doanh quế vỏ, 9 hợp tác xã chế biến gỗ quế và hàng nghìn hộ thu mua, gia công, sơ chế, kinh doanh các sản phẩm quế.

Vượt qua những thăng trầm, biến động của cơ chế thị trường, cây quế  Văn Yên vững vàng phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, nâng cao hiệu quả kinh tế, cải thiện môi trường sinh thái. Quế đã trở thành cây kinh tế chủ lực của riêng Văn Yên và là một trong số những cây kinh tế chủ lực tham gia vào thị trường nông – lâm sản xuất khẩu của tỉnh Yên Bái.

Đặc biệt, từ khi được nhận văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho cây quế, uy tín trên thị trường trong và ngoài nước của cây quế đã được nâng cao, góp phần tăng hiệu quả kinh tế, tạo thương hiệu bền vững cho sản phẩm quế Văn Yên đủ sức cạnh tranh trên thị trường trong nước, ngoài nước như thị trường Mỹ, Hà Lan, Anh, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ và các nước Đông Âu.

Sản phẩm quế của người Dao ở Văn Yên. (Ảnh: Thanh Miền)

Với những ưu thế vượt trội, cây quế tiếp tục được xác định là cây trồng chủ lực để phát triển kinh tế của Văn Yên trong nhiều năm tới. Trên cơ sở Nghị quyết Đại hội Đảng bộ huyện lần thứ XV (nhiệm kỳ 2015 – 2020), huyện đã quy hoạch diện tích nhằm ổn định vùng quế chất lượng cao ở 10 xã vùng cao và ở 8 xã nằm dọc hai bên đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai.

Đồng thời, chỉ đạo phát triển sản xuất quế theo hướng hàng hoá, tạo ra sản phẩm sạch, sản phẩm hữu cơ đáp ứng thị trường trong, ngoài nước. Gắn sản xuất quế với công nghiệp chế biến các sản phẩm từ cây quế và tiếp tục mời gọi các nhà đầu tư trong và ngoài nước đầu tư vào chế biến sản phẩm nông lâm nghiệp, trong đó, có sản phẩm quế.

Quy hoạch các cơ sở chế biến vỏ quế, gỗ quế, tinh dầu quế theo hướng bền vững và hướng tới áp dụng các công nghệ chế biến, quy trình quản lý chất lượng cao cho sản phẩm quế, nhằm nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm khi xuất ra thị trường. Quan tâm phát triển đường giao thông nông thôn để tạo điều kiện cho nhân dân sản xuất, chế biến, vận chuyển, tiêu thụ sản phẩm quế.

Cùng đó, huyện đã và đang tiếp tục cải cách thủ tục hành chính phù hợp để tạo môi trường lành mạnh cho các hoạt động đầu tư, thương mại, du lịch. Qua đó, liên kết phát triển thị trường quế trong và ngoài nước cũng như liên kết phát triển du lịch trên địa bàn huyện được thuận lợi.

Năm 2015, huyện Văn Yên đã  tổ chức Lễ hội Quế huyện Văn Yên lần thứ Nhất rất thành công và nhận được sự quan tâm, hưởng ứng của đông đảo các tổ chức, cá nhân, khách du lịch trong nước và quốc tế. Hiệu ứng của Lễ hội Quế đã góp phần quảng bá thương hiệu, nâng cao giá trị sản phẩm quế, tác động tích cực đến triển kinh tế, xã hội của Văn Yên.

Qua sự thành công của Lễ hội Quế huyện Văn Yên lần thứ Nhất, UBND tỉnh đã quyết định đưa Lễ hội Quế Văn Yên vào tổ chức định kỳ thường niên. Năm 2016, với tinh thần kế thừa cách thức, kinh nghiệm của Lễ hội Quế năm 2015, cấp ủy, chính quyền huyện mong muốn, kỳ vọng sẽ nâng Lễ hội Quế của huyện lần thứ II – năm 2016 lên một tầm cao mới, nhằm tạo nên một hoạt động văn hóa truyền thống, mang sắc thái riêng của huyện, gắn kết phát triển sản xuất, tiêu thụ, quảng bá thương hiệu các sản phẩm quế; đồng thời, giới thiệu những nét văn hóa đặc trưng, độc đáo của con người, quê hương Văn Yên.

Tin tưởng thành công của Lễ hội Quế sẽ là cơ hội để Văn Yên mở rộng thị trường, tăng giá trị xuất khẩu, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế của từng xã trồng quế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Qua đó, thúc đẩy ngành quế phát triển bền vững, từng bước cải thiện nâng cao đời sống của người trồng quế; giải quyết tốt việc làm cho người lao động, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội của huyện và tăng thu ngân sách. Đồng thời, nâng cao giá trị thương hiệu quế Văn Yên trên thị trường trong nước, quốc tế; quảng bá tiềm năng du lịch của huyện Văn Yên đến với du khách.

Trần Huy Tuấn – Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh
Bí thư Huyện ủy Văn Yên.

Một số hình ảnh về miền quế Văn Yên:

Giống quế bản địa, lá nhỏ Văn Yên được bảo tồn và phát triển.

Sản phẩm quế kẹp số 3 của Văn Yên được xuất khẩu đi nhiều nước.

Đóng gói sản phẩm quế vỏ tại Hợp tác xã Quế Sơn, xã An Thịnh.

Thiếu nữ vùng quế.

Đồng chí Vũ Quang Hải – Phó bí thư Huyện uỷ, Chủ tịch UBND huyện Văn Yên (đứng giữa) trao đổi với học sinh Trung tâm Dạy nghề và Giáo dục thường xuyên huyện về các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ quế.

Quế gắn liền với bản sắc văn hóa của người Dao đỏ

Những yếu tố làm nên sản phẩm quế Văn Yên hảo hạng

1. Điều kiện địa lý tự nhiên

Điều kiện địa hình, địa mạo

Khu vực địa lý quế Văn Yên có đặc điểm địa hình khá đặc trưng: Phía Tây được chắn bởi dãy Pú Luông, dãy núi này ngăn luồng gió nóng thổi từ Mù Cang Chải xuống và gió Đông Bắc thổi sang, gây mưa phùn trong nhiều ngày ở sườn Đông, phía Đông là dòng sông Hồng chảy từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Phía Tả Ngạn sông Hồng cũng được chắn bởi dãy núi Con Voi, tạo ra một lòng chảo lớn.

Dạng địa hình đó đã tạo thành bình phong ngăn chặn các hướng gió và tạo nên một tiểu vùng khí hậu độc đáo, có lượng mưa lớn, lượng bốc hơi thấp, độ ẩm lớn. Đây là điều kiện thời tiết khá lý tưởng cho cây quế sinh trưởng và phát triển. Nhìn chung, phần lớn vùng đất trồng quế là vùng núi cao, độ cao trung bình từ 150m – 700m.

Điều kiện về sông ngòi, thủy văn

Huyện Văn Yên có sông Hồng chảy qua với chiều dài gần 70km, ngoài ra còn có hệ thống khá dầy đặc các ngòi, suối đổ về sông Hồng như: ngòi Thia, ngòi Thắt, ngòi Hút, ngòi Róm, ngòi Trục, ngòi Quạch, ngòi Viễn,… Hệ thống ngòi suối này đều bắt nguồn từ 2 dãy núi cao hai bên sông Hồng nên có độ dốc lớn, tiềm năng thủy lợi, thủy điện phong phú.

Cây quế

Sông Hồng đoạn qua huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái. Ảnh: Báo Mới.

Sự có mặt của sông Hồng chảy dọc theo địa bàn huyện, kết hợp với điều kiện địa hình kiểu lòng máng đặc thù đã góp phần tạo nên các tiểu vùng khí hậu đặc trưng, khí hậu điều hòa, đây cũng là một trong những điều kiện phù hợp cho cây quế phát triển thuận lợi.

Điều kiện về đất đai

Vùng trồng quế chỉ có duy nhất một nhóm đất là Nhóm đất xám (Acrisols). Đây là nhóm đất hình thành tại chỗ, phân bố trên nhiều dạng địa hình khác nhau, từ dạng gò, đồi thấp thoải đến dạng địa hình núi cao từ dạng bằng thấp ven các khe hợp thủy đến các dạng đồi thấp thoải.

Loại đất này phát triển, hình thành trên các loại đá mẹ, mẫu chất axít (hoặc nghèo kiềm). Do phân bố trong điều kiện nhiệt đới ẩm, khoáng sét đã bị biến đổi đáng kể, quá trình rửa trôi sét và các cation kiềm thổ xẩy ra mạnh mẽ, tạo cho đất có tầng tích tụ sét (tầng Argic) với dung tích hấp thu và độ no bazơ thấp nên phù hợp với trồng cây quế.

Điều kiện khí hậu

Nhìn chung, về khí hậu, các yếu tố chính như: lượng mưa, độ ẩm không khí, nhiệt độ, biên độ ngày của nhiệt độ không khí có ảnh hưởng lớn đến cây quế, đặc biệt là ảnh hưởng đến quá trình ra chồi, phát lộc và tích lũy nước, tích lũy tinh dầu trong vỏ và lá quế.

Điều kiện khí hậu thời tiết huyện Văn Yên là vùng có lượng mưa lớn, độ ẩm không khí cao, lượng bức xạ nhiệt thấp, lượng bốc hơi thấp, nhưng trong các tháng vào thời kỳ sinh trưởng của cây quế có số giờ nắng cao, đó là những yếu tố thuận lợi cho cây quế đâm chồi, phát lộc, tích lũy nước và tinh dầu trong vỏ, trong lá.

2. Yếu tố con người

Với kinh nghiệm sản xuất quế truyền thống từ lâu đời, người Dao ở huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái đã hình thành các kỹ thuật canh tác quế. Từ kỹ thuật lựa chọn cây giống đến kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch và bảo quản quế, các kỹ thuật này gắn bó với người Dao như là một kinh nghiệm cha truyền con nối, thế hệ này qua thế hệ khác.

Người Dao ở Văn Yên có truyền thống trồng quế từ xưa đến nay. Ảnh: Hàng Đặc Sản.

Sinh sống trên vùng quế Văn Yên chủ yếu là đồng bào Dao, có nghề trồng quế từ lâu đời. Cây Quế được đồng bào Dao trồng thành rừng và đưa vào hương ước của từng bản và trở thành một phong tục tốt đẹp, người Dao ở vùng quế Văn Yên, Yên Bái khi xây dựng gia đình thì trồng cho làng (bản) 10 cây quế – cây quế thơm cho đời, cho người ở thế hệ sau.

Phương Thảo – Hương Trang (Cục Sở hữu trí tuệ) / khoahocphattrien.vn

Phát triển giá trị thương hiệu quế Văn Yên

Với diện tích tự nhiên lớn, thổ nhưỡng và khí hậu lại phù hợp, tỉnh Yên Bái đã hình thành vùng chuyên canh quế nguyên liệu lớn nhất cả nước, trong đó cây quế được trồng tập trung nhiều nhất tại huyện Văn Yên.

Thương hiệu quế Văn Yên đang ngày càng có uy tín trên thị trường, giúp thúc đẩy sản xuất các sản phẩm từ quế của huyện vùng cao có đông đồng bào dân tộc Dao sinh sống.

Xã Viễn Sơn, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái được coi là nơi đầu tiên xuất phát nghề trồng quế, cũng là một trong những xã có diện tích quế lớn nhất ở Văn Yên hiện nay.

Trên 75% dân số trong xã là đồng bào người Dao đã nhiều đời gắn bó với cây quế, ở Viễn Sơn hiện có diện tích quế lên tới hơn 2.500 ha. Trải qua nhiều thăng trầm nhưng từ năm 2000 trở lại đây, nhờ mở rộng thị trường, sản phẩm quế ngày càng có giá trị đã giúp cho nhiều hộ nông dân vươn lên thoát nghèo và từng bước làm giàu.

Ông Bàn Phúc Hín – Chủ tịch UBND xã Viên Sơn, huyện Văn Yên cho biết, cả xã hiện có gần 800 hộ dân, tất cả đều tham gia trồng quế. Nhờ phát triển cây quế, tỷ lệ hộ nghèo trong xã đã giảm còn 30% theo tiêu chí cũ, còn tính theo các tiêu chí giảm nghèo đa chiều hiện nay, hơn 40% số hộ cũng đã vươn lên thoát nghèo; khoảng 20% số hộ trong xã có kinh tế khá nhờ loại cây trồng này.

Để góp phần tiếp tục xây dựng giá trị thương hiệu quế Văn Yên với nhiều sản phẩm đa dạng và mang lại giá trị trực tiếp cho người dân, ông Bàn Phúc Hín cho biết, tại xã Viễn Sơn, từ năm 2016 đã mở một lớp dạy nghề thủ công mỹ nghệ chế tác các sản phẩm từ quế đầu tiên cho 30 người. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục mở thêm một lớp dạy nghề nữa cho người dân trong xã, cùng với đó sẽ xây dựng xưởng sản xuất và bán trực tiếp các sản phẩm chế tác thủ công từ quế ra thị trường.

Với diện tích quế đạt hơn 40.000 ha, Văn Yên trở thành vùng chuyên canh quế hàng hóa lớn nhất cả nước hiện nay. Mỗi năm, huyện Văn Yên trồng mới từ 1.500 đến 1.600 ha quế tại tất cả 27 xã, thị trấn trên địa bàn.

Hiện nay, mỗi năm, huyện Văn Yên xuất ra thị trường khoảng 9.000 tấn vỏ quế khô; cành, lá quế đạt khoảng 55.000 tấn; tinh dầu quế khoảng 290 tấn; gỗ quế đạt 62.000 mét vuông. Cây quế ở Văn Yên đã không chỉ giúp người dân xóa đói, giảm nghèo mà còn đang giúp họ vươn lên làm giàu, là “biểu tượng” kinh tế của cộng đồng người Dao nơi đây.

Để phát triển vùng nguyên liệu quế một cách bền vững, mang lại giá trị và hiệu quả kinh tế, huyện Văn Yên đã đặc biệt chú trọng xây dựng chiến lược phát triển thương hiệu quế bằng việc xác lập quyền chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm quế tập trung vào các xã vùng cao nhằm bảo tồn nguồn gen có quý.

Thực hiện đề án bảo tồn nguồn giống quế lá nhỏ, ngọn đỏ bản địa, huyện Văn Yên đã lựa chọn được 90 cây quế khỏe mạnh, sạch bệnh, đường kính thân trên 30 cm, chiều cao 15 mét trở lên ở các xã: Đại Sơn, Viễn Sơn, Xuân Tầm để bảo tồn nguồn gen.

Ngoài ra, huyện Văn Yên còn bảo tồn 14 ha quế ở các xã: Mỏ Vàng, Đại Sơn, Viễn Sơn, Nà Hẩu để làm nguồn giống cung ứng cho kế hoạch trồng quế hàng năm và làm tiền đề phục vụ du lịch.

Từ tháng 1/2010, Cục Sở hữu trí tuệ – Bộ Khoa học và Công nghệ đã có quyết định chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm quế Văn Yên. Văn Yên trở thành địa phương sở hữu giống quế được coi là tốt nhất hiện nay trên thị trường.

Từ khi được nhận văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho cây quế, giá trị các sản phẩm từ cây quế của Văn Yên trên thị trường trong và ngoài nước đã được nâng cao, góp phần gia tăng hiệu quả kinh tế, tạo thương hiệu bền vững cho sản phẩm quế Văn Yên. Hiện nay, các sản phẩm từ cây quế của Văn Yên đã được xuất khẩu rộng rãi sang các thị trường: Mỹ, Hà Lan, Anh, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ và các nước châu Âu.

Đến nay, trên địa bàn huyện Văn Yên đã có 12 nhà máy sản xuất, chế biến tinh dầu quế; 16 doanh nghiệp, hợp tác xã gia công sơ chế, kinh doanh quế vỏ, 9 hợp tác xã chế biến gỗ quế và hàng nghìn hộ thu mua, gia công, sơ chế, kinh doanh các sản phẩm quế. Nhiều hộ có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ cây quế và hàng nghìn hộ đã xóa đói, giảm nghèo, có cuộc sống ổn định hay trở nên giàu có nhờ loại cây trồng này.

Ông Đỗ Quang Trung – Phó trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện Văn Yên (Yên Bái) cho biết, với việc phát triển giá trị thương hiệu quế Văn Yên, cây quế đang ngày càng mang lại hiệu quả kinh tế, trở thành cây xóa đói giảm nghèo và làm giàu của người dân. Nguồn thu từ cây quế đã mang lại cho người dân Văn Yên mỗi năm khoảng trên 400 tỷ đồng, góp phần quan trọng vào thúc đẩy kinh tế, xã hội, thúc đẩy xây dựng nông thôn mới tại huyện vùng cao này.

Cùng với việc vận động nhân dân trồng quế theo vùng tập trung với các giống quế chất lượng cao, mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, huyện Văn Yên đã xây dựng các chính sách hỗ trợ khoa học, kỹ thuật; hỗ trợ trồng rừng sản xuất; tổ chức tập huấn cho người dân cách trồng, chăm sóc, khai thác, bảo vệ quế đúng quy trình kỹ thuật; thành lập hiệp hội chế biến quế. Đồng thời, tạo điều kiện, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư xây dựng các cơ sở chế biến, thu mua, tiêu thụ sản phẩm từ vỏ, gỗ và cành, lá quế…

Nhằm tiếp tục mở rộng diện tích vùng trồng quế nguyên liệu cho các nhà máy chế biến, cơ sở kinh doanh, huyện Văn Yên đã quy hoạch diện tích nhằm ổn định vùng quế chất lượng cao ở 10 xã vùng cao và ở 8 xã nằm dọc hai bên đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai đoạn đi qua địa bàn huyện dài hàng chục km.

Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu để phát triển sản xuất quế theo hướng hàng hóa, tạo ra sản phẩm sạch, sản phẩm hữu cơ đáp ứng nhu cầu của thị trường; gắn việc phát triển vùng nguyên liệu với công nghiệp chế biến; tiếp tục mời gọi các nhà đầu tư cùng tham gia mô hình liên kết theo chuỗi giá trị.

Ông Trần Thế Hùng – Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Yên Bái cho biết, hiện nay, trên địa bàn tỉnh Yên Bái có nhiều doanh nghiệp muốn xây dựng nhà máy chế biến tinh dầu quế. Đây là cơ sở để tiêu thụ các sản phẩm từ quế. Tuy nhiên, tỉnh Yên Bái sẽ cân đối giữa chế biến gắn với vùng nguyên liệu, không để sản xuất tràn lan phá vỡ quy hoạch vùng nguyên liệu và làm giảm chất lượng sản phẩm nhằm bảo vệ thương hiệu quế Văn Yên.

Thị trường tiêu thụ vỏ quế của Yên Bái hiện khá ổn định, song Yên Bái vẫn chưa trực tiếp xuất khẩu được mà vẫn phải thông qua một số doanh nghiệp tại Hà Nội và Bắc Ninh. Thời gian tới, Yên Bái sẽ tìm cách giải quyết khâu này nhằm mang lại giá trị trực tiếp cho người trồng quế.

Tỉnh Yên Bái sẽ tiếp tục nghiên cứu tìm các giải pháp, tập trung việc mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng cao chất lượng các sản phẩm từ cây quế. Đồng thời, có chính sách hỗ trợ để phát triển ổn định vùng nguyên liệu quế cũng như không ngừng nâng cao giá trị thương hiệu quế Văn Yên đã được công nhận.

Theo đề án phát triển cây quế của tỉnh Yên Bái, trong 6 tháng đầu năm 2017, đã có gần 450 ha quế trồng mới được thẩm định đủ điều kiện hỗ trợ. Theo kế hoạch, trong cả năm 2017, tỉnh Yên Bái sẽ hỗ trợ cho 900 ha quế trồng mới để ổn định vùng nguyên liệu phục vụ cho các sơ sở thu mua và chế biến./.

Đinh Hữu Dư/TTXVN